روش های مقابله با باج خواهی و قلدری
تحقیقات رفتاری نشان میدهد کودکانی که بارها باج دریافت میکنند ممکن است نگرش معاملهای نسبت به زندگی پیدا کنند. به این معنا که هر کاری برای آنها قیمت دارد و برای هر درخواست، باید پاداش بالاتری دریافت کنند که این امر به تقاضاهای فزاینده و ایجاد چالش در روابط والد-فرزند منجر میشود.
نکات کلیدی قابل اجرا و قابل اندازهگیری برای مقابله با باج خواهی:
1) تعریف روشن از باجخواهی: باجخواهی را به عنوان درخواست یا تهدید برای به دست آوردن مزیت یا امتیاز از والدین تعریف کنید، به جای پاسخگویی به رفتار مستمر کودک. این فرایند معمولاً شامل فشار عاطفی، تهدید یا امتناع از محبت است
2) تعیین قوانین ثابت و منطبق با ارزشها: قوانین رفتاری مشخص، قابل فهم و منصفانه برای همه اعضای خانواده وضع کنید. پیامدهای منطقی و غیرخشونتآمیز برای هر رفتار نامطلوب مشخص کنید و به صورت عینی اجرا کنید.
3) تفکیک پاداش از باج: از پاداش دادن به محض انجام کار پسندیده خودداری کنید و به جای آن از تشویق کلامی و بازخورد سازنده استفاده کنید. – پاداشهای بیرونی را به مناسبتهای خاص و با رویکرد اندازهگیری و هماهنگی با توان کودک اختصاص دهید تا از وابستگی بیش از حد به پاداش جلوگیری شود
4) تقویت انگیزه درونی: به کودک نشان دهید که انجام کارهای خوب به دلیل احساس مسئولیت، همدلی یا رضایت شخصی انجام میشود، نه برای دریافت پاداش بیرونی. فرصتهایی برای تصمیمگیری کودک در قالب مسئولیتهای عمرانی یا خانوادگی فراهم کنید تا حس کنترل و ارزش فردی تقویت شود
5) مهارتهای گفتوگو و حل مسئله: به جای استفاده از دستورهای خشک، با کودک درباره احساسات، نیازها و منطق رفتار صحبت کنید. – مسائل را با همکاری کودک حل کنید: اگر این اتفاق بیفتد چه راهحلی میتوانیم امتحان کنیم؟
6) آگاهی از پیامدهای روانی باجخواهی: کودک باید بداند که باجخواهی ممکن است احساس عدم امنیت بیشتر و روابط خانوادگی را تضعیف کند. با فراهم کردن فضای امن برای ابراز احساسات، کودک یاد میگیرد به تجربههای عاطفی خود به شکل سالم پاسخ دهد
7) پاسخ مثبت به رفتارهای مطلوب: به رفتارهای مثبت به صورت منظم و سریع پاسخ دهید تا با تقویت رفتار مطلوب، رفتارهای آگاهانه تقویت شوند. به جای تأکید solely بر انجام کار، به فرآیند و تلاش کودک توجه کنید
8) مدیریت خشم و هیجان والدین: آموزش مهارتهای آرامسازی شخصی برای والدین (تنفس عمیق، فاصلهگذاری زمانی از بحثهای حساس) تا پاسخ دفاعی یا احساسی کاهش یابد. در مواقع تنش، بارها از زبان آرام و همدل استفاده کنید و از واکنشهای تند دوری کنید
9) نمونهسازی رفتار : رفتارهای مثبت، احترام به قوانین، انعطافپذیری و حل مسئله را نشان دهید تا کودک از شما بیاموزد
10) مداومت و هماهنگی والدین: والدین باید در اجرای قوانین و پیامدها هماهنگی و اجماع داشته باشند؛ تناقض در پاسخدهی به رفتارهای کودک، او را سردرگم و حساس به باجخواهی میکند
11) دخالت مشاور یا کارشناس در صورت تکرار: اگر باجخواهی به شکل مزمن و مقاومی در خانواده وجود دارد و کاهش نمییابد، همکاری با مشاور کودک یا روانشناس کودک میتواند فرایند را تسهیل کند و استراتژیهای تخصصی ارائه نماید
12) توجه به تفاوتهای فردی: هر کودک ویژگیها و نیازهای مخصوص به خود را دارد. رویکردهای فرزندپروری باید مطابق با سطح توسعه، شخصیت و شرایط خانوادگی تنظیم شوند. اگر تمایل دارید، میتوان این چکلیست را به شکل یک برنامه هفتگی/ماهانه با فعالیتهای اجرایی (مثلاً تمرینهای گفتگو، جدول پیامدهای منطقی، یا کارهای خانه با نقشهای مشخص) تبدیل کرد تا کارکرد عملیتری در خانه فراهم شود. همچنین، در صورت نیاز میتوان نمونه جملات پیشنهادی برای گفتگو با کودک در موقعیتهای مختلف ارائه کرد.
تفاوت بین قلدری و باج خواهی کودک
در پاسخ به درخواست مثالی برای تفاوت قلدری و باجخواهی کودک و نحوه تشخیص آن، با استفاده از منابع عمومی و مقالات مرتبط، نکات کلیدی زیر مطرح میشود. توجه شود که برای هر دو رفتار، مفهوم زمینهای و انگیزههای پشت آن اهمیت دارد و تشخیص دقیق اغلب به ارزیابی تخصصی نیاز دارد.
باجخواهی کودک به رفتارهایی اطلاق میشود که کودک در ازای رفتار یا درخواست خود، انتظار دریافت چیزی از والدین یا مراقب دارد. هدف اصلی کنترل یا فریفتن والدین با اتکا به ابزارهای عاطفی یا رفتاری است. قلدری یا زورگویی به رفتارهای عمدی و مکرر با هدف آسیب رساندن یا ارعاب دیگران اطلاق دارد. این رفتار معمولاً همراه با سوءاستفاده از شکست یا ضعف فردی دیگر است و میتواند فیزیکی، کلامی، عاطفی یا سایبری باشد.
تفاوت اصلی از منظر انگیزه و نتیجه باجخواهی بیشتر به دنبال به دست آوردن امتیاز یا رفع مانع در کوتاهمدت است و اغلب به شکل رابطهای معاملهای بین کودک و والد شکل میگیرد. نتیجه غالباً تداوم رفتارهای وابسته به باج و کاهش انگیزه درونی است. قلدری بیشتر بر سلطهطلبی و کنترل بر دیگران استوار است و به بهبود وضعیت کودک از طریق کنترل دیگران منجر میشود. پیامدهای کوتاهمدت ممکن است رفتار قربانی را کاهش دهد، اما اثرات روانی-اجتماعی بلندمدت برای هر دو طرف مخرب است.
نشانههای باجخواهی ممکن است شامل گریه یا التماس مکرر برای دریافت چیزی، تهدید به رفتار نامطلوب در صورت پاسخ منفی، یا درخواستهای متوالی برای امتیاز بدون توجه به پاسخ والد باشد. – نشانههای قلدری غالباً شامل رفتارهای مکرر علیه همسالان یا افراد آسیبپذیر با هدف ترساندن، تحقیر، از بین بردن اعتماد به نفس قربانی یا بیرون راندن او از گروه است. قلدری عاطفی یا سایبری نیز رایج است و با فشار اجتماعی و ایجاد فضای ناامنی همراه میشود.
رویکردهای مداخلهگرانه رایج (مختصر و عمومی) – برای باجخواهی: تقویت ارتباط عاطفی و امنیتی، توضیح منطق درخواستها، ایجاد فرصتهای تصمیمگیری با محدودیت و بدون پرداخت پاداش بیرونی، و تشویق به انگیزه درونی به جای پاداش بیرونی. – برای قلدری: برقراری قواعد روشن عدم پذیرش هرگونه رفتار آسیبرسان، مداخله سریع و بدون تناقض در برابر هر رخداد قلدری، همکاری با مدرسه و مشاور، و تمرکز بر همدلی، مهارتهای حل مسئله و مدیریت خشم. – راهکارهای عمومی برای پیشگیری و مدیریت – ایجاد ساختار خانه با قوانین روشن، پیامدهای عینی و ثبات در اجرای آنها. – تقویت ارتباط مثبت و پاسخدهی به رفتارهای مثبت بدون وابستگی به پاداشهای بیرونی. – آموزش مهارتهای گفتوگو، حل مسئله، و مدیریت هیجان برای کودکان در سطوح سنی مختلف. – همکاری با مدرسه، مشاور کودک یا روانشناس کودک در صورت رشد رفتارهای منفی یا مزمن.
تمییز بین باجخواهی و تقویت رفتار مثبت با استفاده از استراتژیهای فرزندپروری مثبت و بدون پاداش فیزیکی یا عاطفی دشوار است و ممکن است به مشاوره تخصصی نیاز باشد، بهویژه در موارد مزمن یا تشدید یافته. اگر نیاز است، میتوان این تفاوت را با مثالهای موقعیتی روشنتر کرد یا چکلیستی کوتاه برای تشخیص سریع در خانه و مدرسه ارائه داد.
مداخلات کوتاهمدت والدین برای توقف باجخواهی کودک
- به سرعت وضعیت را ارزیابی کنید: مشخص کنید آیا واقعاً رفتار به باجخواهی تبدیل شده یا فقط یک درخواست مداخلهگرایانه است. این تمییز به شما کمک میکند از پاسخهای اضطراری پرهیز کنید و روشهای پایدارتر را انتخاب نمایید.
- حفظ آرامش اولیه: به نفس عمیق و کوتاه مدت به آرامش برسید تا واکنش احساسی کاهش یابد و بتوانید پاسخ منطقی ارائه دهید.
- توقف رفتار گولزننده باجگیری: به کودک اجازه ندهید از طریق گریه یا التماس به خواسته دست یابد. به جای آن، با یک جملۀ ثابت و بدون تعارض بگویید: «در این موقعیت، به هیچ وجه به باج دادن پاسخ نمیدهم. باید با هم راهحل مناسب پیدا کنیم.»
- بازگشایی کانال گفتوگو: از زبان همدل استفاده کنید: «میفهمم که کمبود چیزی یا ناراحتی داری، اما راه صحیح چیست که به هر دو نفرمان کمک کند؟». از سؤالهای باز استفاده کنید تا کودک بتواند نظر و احساس خود را بیان کند.
- ارائه گزینههای انتخابی محدود اما معتبر: چند گزینه مشخص و قابل کنترل پیشنهاد کنید تا حس کنترل به کودک داده شود، بدون اینکه به باجخواهی منتهی شود. برای مثال: «میتوانیم الان کار A را انجام دهیم یا کار B را پس از کمی وقت انجام دهیم. کدام را ترجیح میدهی؟»
- توضیح منطق درخواستها: دلیل هر درخواست را به زبان ساده و قابل فهم توضیح دهید. این کار باعث درک کودک از ساختار قوانین خانوادگی میشود.
- ایجاد پیامدهای طبیعی و غیرتهاجمی: به جای تهدید یا باج، پیامدهای طبیعی و مرتبط با رفتار را توضیح دهید و اجازه دهید اجرا شوند. مثلاً اگر بینظمی اتاق است، کودک بداند که بازی بعد از مرتبسازی امکانپذیر است.
- تقویت رفتارهای مطلوب با تشویق غیرمادی: به جای پاداش یا باج مادی، تشویق کلامی، توجه بیشتر و فرصتهای امتیازی بدون پرداخت پول یا امتیاز مادی بدهید.
- استفاده از قراردادهای ساده خانوادگی: یک قرارداد کوتاه خانوادگی با زبان ساده بنویسید (مثلاً لیستی از رفتارهای مطلوب و پیامدهای مناسب). این قرارداد میتواند به کودک حس تعهد بدهد بدون اینکه به باج برسد.
- حفظ ثبات در اجرای قوانین: هر بار که رفتار نامناسب تکرار شد، بدون تغییر با همان رویکرد پاسخ داده شود تا تکرار نشود و مدل رفتاری پایدار شود
- مهارتهای پیشگیری: با کودک تمرینهای کوتاه حل مسئله و گفتگو انجام دهید تا در مواقع حساس، ابزارهای کمتری برای باجخواهی وجود داشته باشد.
- مداخله سریع در بحران: اگر رفتار باجخواهی به شکل مزمن و با تشدید شد، مداخله کوتاهمدت با هدف کم کردن موقعیتهای تحریک (مثلاً کاهش محرکهای ناخواسته) میتواند به کاهش وقوع باجخواهی کمک کند
- توجه به تفاوتهای فردی: بعضی کودکان به دلیل ویژگیهای شخصیت یا سطح تعادل عاطفیشان نیازمند رویکردهای خاص هستند. با توجه به این تفاوتها، میتوان رویکردهای تطبیقی انتخاب کرد
- ارجاع به متخصص در صورت تکرار مزمن: اگر باجخواهی به صورت مزمن ادامه یافت یا با پیامدهای رفتاری جدی همراه شد، مراجعه به روانشناس کودک یا مشاور خانواده میتواند برای طراحی برنامه مداخله دقیق مفید باشد.
نتیجه گیری:
میتوان این رویکردها را به یک قالب کارگاهی یا چکلیست روزانه برای استفاده در خانه تبدیل کرد، یا جملات گفتوگوهای کوتاه پیشنهادی در موقعیتهای مختلف ارائه داد تا اجرای سریعتر و عملیتر شود. به منظور بهبود تربیت فرزندان خود، با بسماوا همراه باشید.
منابع جهت مطالعه بیشتر:
رشوه دادن به بچهها در مقابل پاداش دادن به بچهها برای رفتار خوب
دیدگاهتان را بنویسید